Knowing the approaches of the commentators (the scholars who interpret the Holy Book of Quran) of Quranic researching provides the basis for understanding, analyzing and criticizing their views and opinions, because tafsīr (Arabic: تفسیر, exegesis) texts are influenced by the commentator’s worldview and mental ideas, as well as a reflection of the cultural and social requirements of his era. One of the issues that has recently become a subject in the field of understanding and interpreting the Holy Book of Quran is the effect of gender element in the understanding of religious texts. Therefore, this research, using descriptive-analytical method in a comparative context, has investigated the tendency, Fundamentals and exegetical methods of “Āmina Wadud” (Arabic: آمنة ودود) and “ʿĀʾisha Bint al-Shāṭi” (عائشة بِنت الشاطئ) two of the Quran researchers. The obtained results indicate that the interpretative tendency of Āmina Wadud is social, transsexual and justice-oriented. She has used the hermeneutic method and philosophical analysis in explaining the discourses of the Qur'an in this regard. The tendency of the fundamentals and methods in the Quranic understanding of Āmina Wadud in her social commentary leads her to Islamic rulings in the field of women in order to present a new and modern reading of them. But Bint al-Shāṭi’s exegesis tendency is theological literary in line with the Quran’s verbal inimitability (Arabic: الإِعجاز البیانیّ, Romanized: al-Iʾjāz) of the Holy Book of Quran. She is trying to put emphasis and style (the methods used in written language) on the verbal inimitability of the Holy Book of Quran by a linguistic point of view in line with the method of verbal exegesis.

یکی از موانع بر سر راه زنان مؤمنی که در پی برابری و آزادی بیشترند، واژه ها و گزاره هایی از متون مقدس است که از آنها معانی مخالف با برابری مرد و زن برمی آید. این مقاله نشان می دهد فمینیست ها در مواجهه با چنین گزاره هایی از کتاب های مقدس، به رهیافت های تاریخی ادبی روی آورده اند. اما چرا فمینیست ها به سوی این رهیافت ها رفتند و آیا بهره بردن از این گونه رهیافت ها در عرضه تفسیری قانع کننده از گزاره های پرسش برانگیز موفقیت آمیز بوده است؟ از اواخر قرن بیستم، رهیافت های تاریخی ادبی به انتقادات فمینیست ها بر کتاب مقدس راه یافت و آنها کوشیدند نشان دهند که باورهای مردسالارانه ی دنیای قدیم چقدر بر گزاره های کتاب مقدس اثرگذار بوده است. فمینیست های مسلمان مسائل متفاوتی با مسیحیان دارند، زیرا گزاره های قرآن درباره ی آفرینش زن و مرد نه تنها نیازمند نقد نیست، بلکه آیات قرآن در این موضوع از پشتوانه های دینی فمینیست ها است. آنچه برای این گروه از مسلمانان مسئله برانگیز است، آیاتی است که بار حقوقی دارد.

در قرن اخیر، امین خولی در مقاله «تفسیر در دایرهالمعارف اسلامی با نگاهی ادبی به قرآن» ضمن ارائه گام هایی متفاوت در تفسیر قرآن، تفسیر ادبی را دگرگون ساخت. او با اصل قرار دادن قرآن به عنوان یک متن ادبی کوشید قواعد فهم متن ادبی را بر قرآن همچون سایر متون پیاده کند.در این مقاله، تفاوت میان مبانی فکری و روش تفسیری او را که به صورت ممزوج در مقاله خود توضیح داده است، آشکار خواهیم کرد. علاوه بر لزوم فهم ادبی قرآن به مثابه متنی سترگ در زبان عربی به عنوان اساسی ترین مبنای فکری امین خولی، امکان فهم قرآن توسط افرادی غیر از عالمان دینی، اعتقاد به تاثیر قرائن پیرامونی همچون عوامل محیطی در فهم قرآن، اعتقاد به تک معنایی در قرآن و اصل بودن قرآن در برابر قواعد نحوی و بلاغی، از جمله مبانی فکری او به شمار می رود. همچنین لزوم تفسیر موضوعی قرآن کریم، بهره مندی از علوم قرآنی در فهم قرآن کریم، توجه به تاریخ و فرهنگ عصر نزول، پژوهش در معنای واژگان، مطالعه و بررسی عبارات و جملات و بهره گیری از دو علم روان شناسی و جامعه شناسی در تفسیر، از مراحل تفسیر ادبی قرآن به باور اوست. بر این اساس، پیاده کردن قواعد فهم متن ادبی بر قرآن، موجب شکوفایی تفسیر در زمینه های پژوهش واژگان، زیبایی شناسی عبارات قرآنی با تعریف متفاوت علم بلاغت و بهره گیری از علم روان شناسی در فهم تفاوت های بیان قرآن در انتقال مفاهیم به مخاطب شده است. هرچند در نظر نگرفتن تفاوت های قرآن با متن ادبی به عنوان متنی الهی و تصور انطباق کامل آن ها، موجب دستیابی به نتایج نادرست به ویژه در آثار شاگردان امین خولی گردیده است.

The lack of Quranic approaches in the production of Quran-based humanities is still felt, despite the predominance of the philosophical approach in critical approaches to modern humanities, which has become very common in the Islamic world and in Iran for several decades. It seems that the capacity of the method of thematic exegesis (al-Tafsīr al-mawdū'ī, Arabic: التفسیر الموضوعیّ) in this regard, can be used to bring the Holy Quran into the field of humanities. Thematic exegesis, according to whether its subject is inside or outside the Qur'an, has several functions in criticizing the structure of modern knowledge and scientific research, as well as the production of Islamic humanities. It is possible to make use of thematic exegesis of the inside of the Holy Book of Quran in order to “fundamental criticism” of the general fundamentals of humanities -the fundamentals of epistemology, axiology, ontology and anthropology- and it is also possible to use thematic exegesis for constructing and producing foundation of humanities obtained from the Holy Quran. It is used by thematic interpretation exegesis of the outside of the Holy Book of Quran -such as Shahīd (martyr) Sadr’s interrogational approach- to answer the problems of humanities and this process faces challenges such as the complexity and multiplicity of the “subject” of the humanities that exist in modern terminology of this field. It can be used in order to solve this issue in some cases to know the process of the change of the components of the modern of the conceptual history’s approach and also by analyzing the issue into several components can be shown that the components are not necessarily a product of the modern era and can be followed up in the Holy Quran and can be found up in the Holy Quran. The perspective of the Holy Quran, after that, regarding the modern subject in the desired field by the “combining” of the results obtained based on the thematic interpretation.

چکیده فارسی: تفسیر عصری از مهم ترین رویکردهای تفسیری است که خاستگاه آن، ارایه پیام های قرآن متناسب با مقتضیات زمان و نیازهای روز است. یکی از مسایلی که پرداختن به آن لازم و ضروری به نظر می رسد، بررسی مختصات آن در قالب های مختلف تفسیری است. بررسی مختصات تفسیر عصری در یک قالب خاص یا تفاسیر یک دوره زمانی مشخص، همچنان که می تواند در زمینه شناخت ماهیت این رویکرد مفید واقع شود، برای آگاهی از جایگاه، نقش و تاثیرگذاری این رویکرد در آن قالب تفسیری نیز موثر می باشد. علی رغم اهمیت پرداختن به این مسیله و جایگاه مهم این رویکرد در عرصه تفسیر به ویژه تفسیر معاصر، این مسیله تا کنون مورد توجه قرار نگرفته و به آن پرداخته نشده است. از این منظر، در این پژوهش تلاش شده است با کنکاش در تفاسیر ترتیبی معاصر، این پرسش مورد بررسی قرار گیرد که: تفسیر عصری در تفاسیر ترتیبی معاصر از چه مختصاتی برخوردار است؟ بر اساس یافته های پژوهش که با بهره گیری از روش تحلیل محتوای کیفی و مطالعه منابع تفسیری معاصر انجام گرفته است، تفسیر عصری رویکردی است که در آن، مفسر می کوشد متناسب با نیازها، شرایط و مقتضیات زمانی عصر خود به تفسیر قرآن بپردازد، از این رو در دوره معاصر، انگیزه ها، دانش ها و تخصص مفسران، مقتضیات و نیازهای زمانی، تحولات و دگرگونی های اجتماعی، سیاسی و فرهنگی و مسایل و جدال های فکری این دوره، سبب ظهور صبغه ای خاص از تفسیر عصری در تفاسیر ترتیبی شده است که از ویژگی ها و مختصاتی همچون: تاکید بر وحدت موضوعی آیات هر سوره، منظومه سازی آیات، توسعه مصداقی آیات، پاسخ گویی به مسایل و شبهات نوپدید و توجه به اقناع مخاطب برخوردار است. چکیده عربی: یعتبر التفسیر المعاصر من أهمّ المناهج التفسیریّة، حیث نشأ من تقدیم رسائل القرآن بما یتناسب مع متطلّبات العصر والاحتیاجات المعاصرة. من القضایا التی یبدو من الضروریّ معالجتها والتطرّق إلیها هی دراسة خصائصه بأشکال تفسیریّة مختلفة، إنّ دراسة خصائص التفسیر المعاصر فی قالب خاصّ أو فی قالب تفاسیر فترة زمنیّة محدّدة، یمکن أن یکون مفیدًا فی فهم طبیعة هذا المنهج. کما یمکن أن یکون مؤثّرًا فی معرفة مکانة هذا المنهج ودوره وتأثیره. علی الرغم من أهمّیّة التطرّق إلی هذا الموضوع والمکانة الهامّة لهذا المنهج فی مجال التفسیر، وخاصّة التفسیر المعاصر، إلّا أنّ هذه المسألة لم یتمّ النظر فیها ولا حتّی معالجتها إلی الآن. من هذا المنطلق تمّ السعی فی هذه المقالة ومن خلال البحث فی التفاسیر الترتیبیّة المعاصرة، الإجابة علی هذا السؤال: ما هی خصائص التفسیر المعاصر فی التفاسیر الترتیبیّة المعاصرة؟ بحسب نتائج البحث الذی تمّ إجراؤه باستخدام منهج تحلیل المحتوی النوعیّ ودراسة المصادر التفسیریّة المعاصرة، فإنّ التفسیر المعاصر هو نهج یحاول فیه المفسّر تفسیر القرآن بما یتناسب مع احتیاجات وشروط ومتطلّبات عصره. ومن هنا وفی الفترة المعاصرة تسبّبت الدوافع والعلوم وتخصّص المفسّرین، ومتطلّبات العصر واحتیاجاته، والتغیّرات الاجتماعیّة والسیاسیّة والثقافیّة والقضایا والمناقشات الفکریّة فی هذه الفترة، إلی ظهور طابع خاصّ من التفسیر العصریّ فی التفاسیر الترتیبیّة، حیث تتمتّع بمیزات وخصائص مثل: التأکید علی وحدة موضوع الآیات لکلّ سورة، تنظیم الآیات، تطویر مصادیق الآیات، الإجابة علی القضایا والشبهات حدیثة الظهور والاهتمام بإقناع الجمهور.

یکی از آسیب هایی که تفسیر تطبیقی را، به ویژه در آیات کلامی و فقهی، تهدید می کند درافتادن در ورطۀ تفسیر مذهبی است؛ از این رو، تمایز میان تفسیر تطبیقی و تفسیر مذهبی ضرورتی انکارناپذیر است. جستار پیش رو به دنبال آن است تا با بهره گیری از روش متن پژوهی، به این پرسش ها پاسخ دهد که تفسیر مذهبی چیست؟ چه شباهت ها و تفاوت هایی با تفسیر تطبیقی دارد؟ با بررسی ای که انجام گرفت، بعد از معرفی ریشه های تفسیر مذهبی و ارائۀ دو تعریف از آن، این نتیجه به دست آمد که تفسیر مذهبی با تفسیر تطبیقی، در دو محورِ وجود اشتراک و اختلاف، و مقایسه میان آرای تفسیر دو مذهب، با یکدیگر تشابه دارند و در چهار محورِ گستره، مبانی، روش، و غایت و نتیجه با تفسیر تطبیقی تمایز. به علاوه، عامل روانی، یعنی تعلق خاطر مفسر به روش خاصی در تفسیر، یکی از عوامل مؤثر بر مذهبی شدن تفسیر معرفی شده است. همچنین، با اشاره به اینکه هریک از تفسیر تطبیقی و مذهبی کارکرد خاص خود را دارند، بر ضرورت تفسیر مذهبی غیرمتعصبانه و مستدل تأکید شده است.

تفسیر مشهور به تفسیر قمی از علی بن ابراهیم بن هاشم قمی است. این تفسیر متعلق به قرن چهارم و در میان تفاسیر امامیه به عنوان تفسیری روایی به حساب آمده است. نقل روایات پرشمار در این تفسیر، ذهن هر مخاطبی را به روایی بودن سوق می دهد، ولی نگاه محققانه و ژرف نگر این داوری را برنمی تابد؛ زیرا در این تفسیر هم به روش قرآن به قرآن توجه شده و هم مفسر از دانسته های عصری، در فهم آیات بهره برده و  هم  از اندوخته های ادبی خود بسیار استفاده کرده است و این به معنای آن است که تفسیر قمی از روایی بودن فاصله گرفته است. این پژوهش  تلاش  می کند به اختصار نمونه هایی از آنچه این تفسیر را از تفاسیر روایی محض متمایز می کند نقل کند و  دانسته های مختلف و مکرر ادبی و بلاغی که مفسر از آنها استفاده کرده است را نشان دهد تا دلیلی بر وجود اجتهاد در تفسیر قمی باشد.

این مطالعه به تبیین و کاربرد نظریۀ خوانندۀ الگوی اُمبرتو اِکو، منتقد و نظریه پرداز ادبیِ معاصر، در فرآیند تفسیر قرآن می پردازد. برپایۀ نگرش وی هر نویسنده ای، هنگام نگارش، برای متن خود خواننده ای مفروض در ذهن دارد که البته با مخاطَبانِ عینیِ وی متفاوت است: نویسنده با توجه به ویژگی های زبانیِ متنِ مقصد و جامعۀ هدفی که متن در آن عرضه می شود این خوانندۀ مفروض را طراحی می کند. وی این خوانندۀ مفروض را خوانندۀ الگو می نامد و معتقد است که مخاطبانِ متن برای فهم بهترِ آن باید از این خواننده درکی داشته باشند. از این منظر، طراحی خوانندۀ الگو بخشی از فرآیند تفسیر است؛ به این معنا که مفسر بعد از آن که معنای متن را دریافت، آن را به خوانندۀ الگو عرضه می کند و این گونه است که متن آمادۀ ارائه به جامعۀ مخاطبان می شود. با بهره جویی از این مبنا می توان گفت شناخت خوانندۀ الگو ــ هم چون مرحله ای از فرآیند تفسیر ــ می تواند برای شناخت دقیق ترِ فرآیند تفسیر ضروری باشد. ازاین رو ضروری است که نقش خوانندۀ الگو را در شکل گیری متنِ تفسیری هم چون مقدمه ای بر تفسیر تحلیل کنیم. پیش ازاین برونو اوزیمو، نظریه پرداز مطالعات ترجمه، دیدگاه های اُمبرتو اِکو در این زمینه را از حوزۀ نشانه شناسی به حوزۀ مطالعات ترجمه وارد، و بومی سازی کرده است. ازآن جا که ترجمه نیز نوعی تفسیر محسوب می شود می توان گفت که اکنون زمینه برای ورود چنین مباحثی به حوزۀ مباحث نظری تفسیرِ قرآن کریم فراهم است. مطالعۀ کنونی کوششی برای همین منظور، یعنی بومی سازی نظریۀ خوانندۀ الگو و توجه به استلزامات آن در حوزۀ تفسیر قرآن کریم است.

بازشناسی تفاسیر در حوزه روش شناسی، ضرورت اجتناب ناپذیر مطالعات جدید قرآنی است. توجه به ابعاد مختلف روش شناسی تفسیر جهت دستیابی به روش صحیح تفسیر قرآن و نیز طبقه بندی تفاسیر بر مبنای معیارهای روش شناسانه الزام های روش شناسی تفاسیر را بیش از پیش نمایان می سازد. اصلی ترین پرسش های مطرح در این دانش را می توان چنین برشمرد: چه راه هایی برای شناخت قرآن وجود دارد؟ تفسیر چه نوع شناختی است؟ نسبت تفسیر با این گونه های شناخت چیست؟ در همین راستا محققان علوم قرآنی به تعریف گونه هایی از شناخت قرآن از قبیل شناخت ترجمه ای، تفسیری، تأویلی، بطنی، اشراقی، شهودی، تنزیلی، ابتدائی، مصداقی پرداخته اند.در این پژوهش تفسیر «اطیب البیان فی تفسیر القرآن» اثر آیت اله سید عبدالحسین طیب از مفسران معاصر تشیع که در 14 مجلد به نگارش درآمده، بر مبنای معیارها و تئوری های روش شناسی بررسی گردیده است. اهمیت این پژوهش در قابلیت سازی سنجش تفسیر «اطیب البیان» با استفاده از ملاک های تعریف شده در علم روش شناسی تفسیر قرآن بوده تا میزان تعهد مفسر به روش مورد نظر خویش و تغییر یا عدم تغییر آن را در سراسر این تفسیر نمایان سازد.